หน้าหลัก » สารคดีพื้นบ้าน

กั๊บตอง ชื่อหน่วยไม้คนล้านนา ผะหญาการนำมาย้อมฝ้ายให้คงทน

Author by 28/05/15No Comments »

กั๊บตอง         ไม้ต้นใหญ่ อายุยืนยาวเรียกกันว่า ไม้ยืนต้น บ่ะกั๊บตองก็เป็นต้นไม้ที่อยู่ในกลุ่มไม้ยืนต้นนี้ ที่ผู้คนล้านนานำลูกมาใช้ตำแล้วกรองเอาน้ำมันย้อมฝ้าย หรือเครื่องมือที่ใช้ดักจับสัตว์น้ำ เช่น ผืนแห ผืนหิง ผืนจ๋ำหรือยอเมื่อได้ย้อมน้ำบ่ะกั๊บตองแล้ว เส้นฝ้ายหรือ ผืนแห เหล่านั้นจะเหนียวและคงทน ไม่เปื่อยยุ่ยง่าย

วันนี้มีโอกาสลงศึกษาพื้นที่กับนักศึกษาปริญญาตรีของมหาวิทยาลัย เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับชาวบ้านขณะที่เดินผ่านหมู่บ้านเห็นต้นไม้ต้นหนึ่ง ยืนสูงตระหง่าน ออกลูกดกกลม มีทั้งลูกสีเขียวยังไม่สุก และลูกสีเหลืองอมส้ม ที่แก่จัดหรือสุกงอม บางลูกร่วงหล่นตามพื้นดิน

ด้วยความสงสัยจึงเก็บลูกมันขึ้นมา แล้วถามชาวบ้านที่กำลังนั่งอยู่ในร่มไม้นี้ว่ามันเป็นต้นอะไร? พ่ออุ๊ยตอบว่า “ต้นบ่ะกั๊บตอง” ท่านยังบอกต่อไปอีกว่า “หน่วยมันกินได้ มีรสหวานอมฝาดนิดๆ”

พ่ออุ๊ยหยุดพูดแล้วอมยิ้มมองดูที่หน่วยบ่ะกั๊บตอง ส่วนเราเมื่อได้ยินดั่งนั้น จึงถามท่านต่อไปว่า นอกจากการกินได้แล้ว ผู้คนเขาเอามาทำอะไรได้อีก…?

พ่ออุ๊ยบอกว่า “คนต่ะก่อนเขาเอาหน่วยดิบๆมาตำให้แหลว แล้วกรองเอาน้ำฝาดของมัน ผสมน้ำธรรมดาย้อมผืนแห ย้อมผืนจ๋าหรือ ยอ ย้อมผืนหิง หรือตาข่ายตักช้อนสัตว์น้ำ หรือย้อมผืนจิ้บ คนไทยเรียกว่า “โพงพาง”

เราขอความรู้จักท่านสรุปว่า การนำน้ำจากบ่ะกั๊บตอง มาใช้นั้นต้องเอาหน่วยหรือลูกที่ดิบๆเพราะมีรสฝาด น้ำของมันจะรัดเส้นฝ้ายที่ถักทอเป็นผืนแห หรือเครื่องมือจับปลา ให้อยู่คงทน แม้จะถูกแช่ในน้ำหรือต้องใช้ในน้ำทำให้เปียกอยู่เสมอ ก็จะไม่เปื่อยยุ่ย

ดังนั้นเมื่อเจ้าของนำเครื่องมือต่างๆไปจับสัตว์มาแล้ว จึงต้องผึ่งให้แห้งและนำไปย้อมชุบในน้ำบ่ะกั๊บตองจะทำให้บ่ะกั๊บตองรัดเอาเส้นฝ้ายให้คงทนเสมอ

            ภาพ หน่วยบ่ะกั๊บตอง แหล่งเรียนรู้ผะหญาล้านนา ม.6 ต.ดอนแก้ว อ.แม่ริม จ.เชียงใหม่.