สกู๊ปข่าวพิเศษ " หอไตรและลักษณะองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม "

            หอไตรหรือหอธรรมเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปว่า เป็นอาคารที่สร้างขึ้นเพื่อจุดประสงค์ที่จัดเก็บรักษาพระไตรปิฎกหรือคัมภีร์ที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนา ในหลักฐานทางเอกสารของทางล้านนาเท่าที่มีการค้นพบได้มีการกล่าวถึงคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนามาแล้วตั้งแต่การเริ่มนำพุทธศาสนาเข้ามาเผยแพร่ในดินแดนภาคเหนือตอนบนของประเทศไทยโดยพระนางจามเทวีราวต้นพุทธศตวรรษที่ 13 และพบว่ามีการกล่าวถึงพระไตรปิฎกที่ต่อเนื่องกันมาโดยตลอด แต่กลับไม่ระบุถึงการสร้างสถานที่เก็บรักษาเลย จนกระทั่งในรัชกาลของพระเจ้ายอดเชียงราย ราวพ.ศ.2031 จึงพบหลักฐานที่กล่าวถึงการสร้างหอพระไตรเป็นครั้งแรก แต่เข้าใจว่าหอไตรนั้นควรสร้างขึ้นมาก่อนหน้าพระเจ้ายอดเชียงรายแล้ว เพราะมีเอกสารที่กล่าวถึงในรัชกาลของพระเมืองแก้วได้โปรดให้นำปราสาทยอดเมืองมาสร้างแทนหอไตรหลังเก่าที่วัดมหาโพธาราม (เจ็ดยอด) ซึ่งหลัเงดิมใช้เป็นที่เก็บรักษาพระไตรปิฎก ซึ่งชำระแล้วครั้งการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งที่ 8 ในสมัยพระเจ้าติโลกราช อาจกล่าวได้ว่าสืบเนื่องจากการสังคายนาครั้งนีเป็นเหตุให้ให้มีคัมภีร์ทางพุทธศาสนามากขึ้นจึงเกิดความนิยมสร้างหอไตรเพื่อใช้เก็บรักษาคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาเพิ่มมากขึ้นโดยจะใช้คำเรียกว่า หอไตร หอธรรม พระธรรมมนเทียร พระมนเทียร หรือปิฎกฆระ ซึ่งหมายความถึงสถานที่เก็บรักษาคัมภีร์ทางพุทธศาสนาทั้งสิ้น

            สำหรับประวัติความเป็นมาของหอไตรวัดพระสิงห์นี้เดิมได้มีนักวิชาการทำการศึกษาถึงรูปแบบศิลปะแล้วเข้าใจว่าเป็นหอไตรที่สร้างขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 21 โดยอ้างอิงจากภาพถ่ายเก่าภาพหนึ่ง (รูปที่ 1) และเป็นความเชื่อที่สืบเนื่องกันมาโดยตลอด แต่จากการศึกษาในครั้งนี้ได้พบหลักฐานเกี่ยวกับระยะเวลาการสร้างหอไตรจากศิลาจารึกหินทรายแดงที่แต่เดิมตั้งอยู่ใกล้ฐานพระอุโบสถวัดพระสิงห์เนื้อความในศิลาจารึกกล่าวถึงสมเด็จเชษฐาบพิตราธรรมิกราชเจ้าเมืองเชียงใหม่ (พระยากาวิละ) ได้นิมนต์พระสังฆราชวัดพระสิงห์สร้างพระอุโบสถ มณฑปปราสาทภายในอุโบสถและหอธรรมปิฎกขึ้นเมื่อวันพุธเดือน 6 ขึ้น 15 ค่ำ พ.ศ.2354 การสร้างหอธรรมในครั้งนี้ไม่อาจทราบรายละเอียดของลักษณะหอไตรและการตกแต่ง แต่คงมีการประดับตกแต่งเช่นเดียวกับพระอุโบสถที่ระบุว่า "กระทำเลขประติมากรรม ด้วยสุวรรณกาญจนคำแดง แสงงามตามแต่โบราณพระราชกษัตรา" วัสดุที่ใช้ทราบรายละเอียดจากรายการที่ระบุไว้ตอนท้ายว่า "ค่ารัก หาง คำปิว (ทองคำเปลว) แก้วกระจก หรดาน น้ำอ้อย ปูน เหล็ก ดินจี่ (อิฐ) เดง (กระเด่ง)

            ต่อมาราว พ.ศ.2377 หอไตรองค์นี้อาจถูกบูรณะขึ้นอีกครั้งหนึ่งโดยครูบากัญจนมหาเถร วัดสูงเม่น ทั้งนี้อาจเป็นเพราะว่าในปีพ.ศ.2376 คราวที่ครูบากัญจนพำนักในเมืองเชียงใหม่ได้ชักชวนสังฆราชวัดสวนดอกร่วมกันสังคายนาพระไตรปิฎกและตั้งฉลองไว้ที่วัดพระสิงห์ หอไตรวัดพระสิงห์อาจถูกบูรณะเพื่อการสังคายนาพระไตรปิฎกคราวนั้นก็ได้ การซ่อมแซมหอไตรอีกครั้งหนึ่งและเป็นครั้งสุดท้ายน่าจะได้แก่การซ่อมเมื่อ พ.ศ.2469 คราวที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินมายังมณฑลพายัพ ทรงทอดพระเนตรเห็นหอไตรวัดพระสิงห์ชำรุดทรุดโทรมมาก(รูปที่ 2) จึงทรงสละพระราชทรัพย์ ส่วนหนึ่งให้บูรณะตามลักษณะเดิม และฉลองสมโภชในปีพ.ศ.2472 นอกจากนี้ยังได้พบหลักฐานสนับสนุนในใบฎีกาแผ่กุศลปฏิสังขรณ์พระธาตุวัดเจดีย์หลวงและอุโบสถพระธาตุน้อยวัดพระสิงห์นครเชียงใหม่ ในสมัยเจ้าแก้วนวรัฐ ระบุว่าราชบัณฑิตยสภาได้ส่งนายช่างขึ้นมาบูรณะหอไตร

            จากหลักฐานที่กล่าวมาทั้งหมดแสดงให้เห็นว่าในสมัยเจ้าแก้วนวรัฐ เป็นที่ทราบกันดีโดยทั่วไปว่าหอไตรวัดพระสิงห์สร้างขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้ากาวิละ แต่ความรู้นี้ได้ถูกหลงลืมไปจนเกิดความเข้าใจที่สับสนเกี่ยวกับอายุเวลาในการสร้างดังที่ผ่านมา ส่วนการบูรณะที่ช่างของราชบัณฑิตยสภาขึ้นมาบูรณะนั้น เป็นการซ่อมทับตัวอาคารเดิม โดยเมื่อสังเกตจากภาพถ่ายที่ถ่ายก่อนการบูรณะพบว่ามีการเปลี่ยนแปลงลักษณะบางส่วน ที่เห็นเด่นชัดได้แก่การเปลี่ยนรูปแบบของป้านลมให้เป็นป้านลมที่มีงวงนาคเกี่ยวหัวแป๋ดังที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน นอกจากนี้ลักษณะของลวดลายที่ประดับได้แสดงถึงการซ่อมขึ้นใหม่ทั้งหมด และคงจะมีการซ่อมทับบนลายนี้อีกครั้งหนึ่งหลังจากนั้น เพราะมีความแตกต่างอย่างเห็นได้ชัดของเนื้อปูนปั้น

            เกี่ยวกับคติความเชื่อของหอไตร นอกจากเชื่อกันว่าใช้เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ สำหรับเก็บรักษาพระไตรปิฎก รวมทั้งคัมภีร์ทางพุทธศาสนาหลายประเภทแล้ว เนื้อความในจารึกยังระบุถึงความเชื่อที่ว่าเป็นอนิสงส์ที่ช่วยรักษาให้พุทธศาสนายืนยาวถึง 5,000 ปี ตามพุทธทำนาย ตลอดจนเป็นการอุทิศส่วนบุญกุศลให้แก่บรรพบุรุษและเทวดาตามความเชื่อของชาวล้านนาอีกด้วย

ลักษณะองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม

            หอไตรวัดพระสิงห์มีแผนผังรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าวางตัวอยู่ในแนวทิศตะวันตก-ตะวันออกตั้งอยู่บนฐานประทักษิณสูง โดยรอบลานจประทักษิณก่อเป็นกำแพงแก้วเตี้ยๆ กึ่งกลางด้านหน้าและด้านหลังของลานประทักษิณมีบันไดทางขึ้น โดยราวบันไดด้านหน้าเป็นรูปมกรคายนาค ส่วนราวบันไดด้านหลังเป็นลำตัวและหางม้วนรูปตัวเหงา

สรุป

            หอไตรวัดพระสิงห์สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้ากาวิละเมื่อพ.ศ.2354 และถูกบูรณะต่อเนื่องมาหลายครั้ง ครั้งสุดท้ายที่ปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่น่าจะเป็นคราวเมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จมณฑลพายัพและโปรดให้บูรณะเมื่อ พ.ศ.2469

            หอไตรมีแผนผังรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ามีบันไดทางขึ้นด้านทิศตะวันออกและตะวันตก หอไตรสูง 2 ชั้น ชั้นล่างก่ออิฐถือปูนมีบันไดขึ้นชั้นบนด้านหน้า ชั้นบนสร้างด้วยไม้มีโครงสร้างหลังคาไม้แบบม้าตั่งไหม หลังคาซ้อนลดด้านหน้าสองชั้นด้านหลังหนึ่งชั้นมุงด้วยกระเบื้องดินขอ ฝาผนังไม้ลายตาผ้า ป้านลม ช่อฟ้า รูปพญานาคคงเป็นส่วนที่ซ่อมขึ้นใหม่ในการบูรณะครั้งสุดท้ายกลางแนวสันหลังคามีรูปหงส์ดินเผาประดับตลอดแนว กลางหลังคามีฉัตรโลหะประดับ

            ผนังหอไตรชั้นล่างตกแต่งด้วยประติมากรรมปูนปั้นรูปเทวดาจำนวน 16 องค์ สามารถจำแนกได้ 3 กลุ่ม ตามลักษณะของการนุ่งผ้า ประติมากรรมเทวดาคงได้รับอิทธิพลด้านการประดับอาคาร ลดลายการตกแต่งผ้านุ่งและศิราภรณ์จากประติมากรรมเทวดาที่วัดเจ็ดยอด แต่มีเทวดาบางองค์ที่มีท่าทางเคลื่อนไหวมาก คล้ายกับเทวดาในภาพจิตรกรรมฝาผนังวิหารลายคำวัดเดียวกัน

            บริเวณท้องไม้ของหอไตรชั้นแรกประดับด้วยปูนปั้นรูปสัตว์หิมพานต์ในกรอบคดโค้งทรงสี่เหลี่ยมจำนวน 75 ตัว ประกอบด้วยสิงโตจีน มอม สิงห์ เงือก ช้าง กวาง กิเลน ปลา เหมราช คชสีห์ นกยูง เสือ และนรสิงห์ ซึ่งเป็นประติมากรรมที่รับอิทธิพลจากศิลปะหลายแห่งทั้งศิลปะจีน ศิลปะพม่า ศิลปะรัตนโกสินทร์ และศิลปะที่สืบทอดมาจากศิลปะที่ล้านนาเอง

            ลวดลายบนฝาผนังไม้ชั้นบนประดับด้วยลายปูนปั้นสะตายจีนปิดทองประดับกระจกรูปดอกจัน 8 กลีบ และลายหม้อปูรณฆฏะลงรักปิดทองประดับกระจกประกอบด้วย ลายกลีบบัว แบบกรอบโค้งเรียบและโค้งหยัก ลายบัวปลายเสา แบบบัวจงกล แบบศิลปะรัตนโกสินทร์ กาบล่าง กาบบน ทรงสามเหลี่ยมภายในกรอบประดับดอกทรงใบเทศ ประจำยามอก รูปดอกสี่กลีบประดับกระจก ลายราชวัติ เป็นลายที่แพร่หลายจากศิลปะรัตนโกสนิทร์ผสมผสานกับลายเครือล้านนาจนแปลกใจจากลายต้นเค้าเดิม ลายหน้ากระดาน ประกอบด้วยลานหน้ากระดานเครือเถา ลายหน้ากระดานดอกสลับเถา ลายประจำยามก้ามปู ลายดอกจอกก้านแบ่ง ลายกรอบวงโค้งทรงสี่เหลี่ยม ลายสามเหลี่ยมหัวกลับ ผลของการศึกษาลวดลายเข้าใจว่าคงเป็นลายที่บูรณะขึ้นใหม่ทั้งหมดในคราวปฏิสังขรณ์ครั้งสุดท้ายและคงมีช่างฝีมือ 2 คน ช่างที่ปั้นลายหน้าแหนบด้านทิศเหนือค่อนข้างจะมีอิทธิพลการออกลายของศิลปะภาคกลางมากกว่า

            การเสื่อมสภาพของหอไตรเกิดจากสาเหตุหลายประการ ทั้งจากการสร้างจากวัสดุต่างชนิดกันลักษณะภูมิอากาศ การกระทำของสิ่งมีชีวิตและมลภาวะต่างๆ ผลจากสาเหตุเหล่านี้ทำให้เกิดความเสียหายต่อหอไตรแต่ละแห่งต่างสภาพกันไป

ข้อมูลจาก สถาบันวิจัยสังคม มช.
http://www.thainews70.com, e-mail : editor@thainews70.com