สกู๊ปข่าวพิเศษ " เที่ยวโดยชุมชน บนดอยหลวงเชียงดาว "

            ในความสูงระดับ 2,275 เมตรเหนือระดับน้ำทะเลของดอยเชียงดาว ส่งผลให้สภาพอากาศบนยอดดอยมีความวิกฤติสูงเกินกว่าที่สังคมพืชป่าดิบเขาจะพัฒนาตนเองขึ้นไปอยู่ได้ และเมื่อบวกกับมีสภาพเป็นภูเขาหินปูนทั้งลูก พืชพรรณที่ขึ้นอาศัยบนดอยแห่งนี้จึงมีลักษณะพิเศษกว่าขุนเขาลุกอื่น ๆ


            จึงพบพรรณพืชหน้าตาแปลก ๆ บางชนิดที่พบเพียงที่เดียวในโลก และก็มีหลายชนิดที่พัฒนาตัวเองมาจากพืชที่ขึ้นอยู่บนยอดเขาหิมาลัยอันเลื่องชื่อจนกระทั่งสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้บนดอยเชียงดาว ในทางวิชาการรวมเรียกสังคมพืชเหล่านี้ว่า สังคมพืชกึ่งอัลไพน์(sub-alpine) ซึ่งมักขึ้นบนความสูงกว่า 1,900 เมตรขึ้นไป

            สังคมพืชกึ่งอัลไพน์บนดอยเชียงดาว ประกอบด้วยไม้ล้มลุกขึ้นสลับกับไม้พุ่มเตี้ย ไม่ว่าจะเป็น กุหลาบพันปี เชียงดาว ที่ออกดอกในช่วงมีนาคม - เมษายน ซึ่งในโลกใบนี้พบที่ดอยเชียงดาวแห่งเดียว อีกทั้งยังเป็นกุหลาบพันปีที่ใหญ่ที่สุดในโลกเช่นเดียวกัน และนอกจากนี้ยังมีไม้ยืนต้นที่มีอยู่ชนิดเดียวคือ ค้อดอยเชียงดาว เป็นชนิดเดียวกันกับที่ขึ้นอยู่ทางด้านหิมาลัย แต่เมื่อมีการสำรวจอย่างละเอียดพบว่า เป็นค้อชนิดใหม่ของโลก และมีการตั้งชื่อใหม่ว่า " ปาล์มรักเมฆ"

            อย่างไรก็ตาม นอกจากข้อมูลทางกายภาพ และพรรณพืช ยังมีข้อมูลของสัตว์ป่าและนกที่สำคัญอีกหลายชนิดที่อาศัยอยู่บนเทือกดอยเชียงดาว ซึ่งเท่าที่มีการสำรวจกันไว้พบว่ามีสัตว์ป่าไม่น้อยกว่า 340 ชนิด จาก 223 สกุล 97 วงศ์ อาทิ กวางผา เลียงผา เสือโคร่ง เสือลายเมฆ ชะนีขาว ค่างแว่นถิ่นเหนือ เสือไฟ หมาไนและอีเก้ง เป็นต้น ซึ่งคาดว่ากระจายอยู่บนยอดดอยเชียงดาว พบสัตว์ปีกอีกกว่า 206 ชนิดจาก 124 สกุล 48 วงศ์ พวกนกที่พบและมีสภาพใกล้สูญพันธุ์หรืออยู่ในภาวะถูกคุกคามได้แก่ ไก่ฟ้าหางลายขวาง ไก่ฟ้าหลังเงิน ไก่ฟ้าหลังเทา นกแก๊ก นกกก นกกางเขนดง นกขุนทอง เป็นต้น

            ข้างต้นคือผลจากการรวบรวมและเก็บข้อมูลของ วารินทร์ วรินทรเวช หัวหน้าโครงการวิจัย "การพัฒนารูปแบบการท่องเที่ยวที่เหมาะสมบนดอยหลวงเชียงดาว โดยการมีส่วนร่วมของชุมชนบริเวณรอบดอยหลวงเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่" ซึ่งได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย(สกว.)สำนักงานภาค ที่เข้าไปร่วมมือกับชาวบ้านในพื้นที่ทำการรวบรวมข้อมูลเบื้องต้นของดอยหลวงเชียงดาว

            "นอกจากจะมีความสำคัญทางด้านนิเวศธรรมชาติแล้ว ดอยหลวงเชียงดาวแห่งนี้ยังมีความศักดิ์สิทธิ์และน่าเชื่อถือในสายตาของชาวบ้าน ด้วยมีความสูงชันและยากต่อการเดินทางขึ้นไป ชาวล้านนาเชื่อว่าเป็นที่สิงสถิตย์ของเหล่าเทวาอารักษ์ที่ยิ่งใหญ่ของทางภาคเหนือ จึงขนานนามว่าเปียงดาว อันหมายถึงสูงเทียมดาว ต่อมาจึงเพื้ยนเป็นเพียงดาว และเชียงดาวในปัจจุบัน ทุก ๆปีจะมีพิธีกรรมและการทำบุญของคนท้องถิ่นมาโดยตลอด "

            อย่างไรก็ตามเมื่อลมหนาววูบแรกพัดมา นักเดินทางส่วนมากจะนึกถึงภูเขาสูง และทางชัน คนส่วนใหญ่เลือกที่จะเดินทางขึ้นดอยอินทนนท์ ดอยสูงที่ห่อหุ้มด้วยความเหน็บหนาวตลอดทั้งปี และยังมิพักต้องเอ่ยถึงว่า "ดอยอินทนนท์" คือยอดดอยที่สูงที่สุดในประเทศไทย

            แต่สำหรับ "ดอยผ้าห่มปก" แม้จะรั้งอันดับ 2 แต่เส้นทางสู่ดอยดังกล่าว ล้วนรกร้างและลาดชัน คนส่วนน้อยเท่านั้นที่เลือกจะเดินทางไปเยี่ยมเยือน

            ทางเลือกต่อมาของผู้พิศมัยความหนาวเหน็บ ความสูงชัน และการท่องเที่ยวที่มีกลิ่นของการผจญภัยแฝงอยู่ "ดอยเชียงดาว" จึงกลายเป็นอีกทางเลือกหนึ่งของกลุ่มคนเหล่านี้ และข้อมูลปี 2545 ระบุว่า มีนักท่องเที่ยวขึ้นไปบนดอยเชียงดาวเฉลี่ยประมาณ 1,516 คน ส่วนใหญ่เป็นคนหนุ่มสาวที่ต้องการความตื่นเต้น และแม้บนดอยหลวงจะมีทรัพยากรธรรมชาติที่หลากหลาย มีทั้งสัตว์ป่าหายาก มีกล้วยไม้หลายสายพันธ์ ตลอดจนมีพันธ์ไม้เฉพาะถิ่นขึ้นอยู่มากมายก็ตาม หากทว่านักท่องเที่ยวในจำนวนนั้นกลับมีจำนวนเพียงน้อยนิดที่จะขึ้นไปศึกษาเรียนรู้ ระบบนิเวศวิทยาของเทือกเขาหินปูนที่สูงที่สุดในประเทศ … นอกเหนือจากการเดินทางขึ้นไปสัมผัสความตื่นตาตื่นใจของทัศนียภาพที่งดงาม และ "การท่องเที่ยว" ก็เป็นอีกประเด็นหนึ่ง ที่นำความเปลี่ยนแปลงครั้งยิ่งใหญ่มาสู่ดอยเชียงดาว นอกเหนือจากการหักร้างถางพงเพื่อเอาพื้นที่ไปทำไร่ของคนที่อาศัยอยู่บนภูเขา และความจริงข้อหนึ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ก็คือ คนพื้นที่ราบก็มีส่วนไม่น้อยกับการทำลายระบบนิเวศที่สลับซับซ้อนของดอยหลวงเชียงดาว

            ย้อนหลังกลับไปเมื่อปี พ.ศ. 2518 มีการนำเสนอเพื่อค้นหาศักยภาพทางด้านการท่องเที่ยวของดอยหลวงเชียงดาว ภาพความงดงามถูกนำเสนอต่อสายตาของเหล่านักผจญภัย และก็ได้ผล ในปี 2524 สโมสรเพื่อนเดินทางจากนิตยสารเพื่อนเดินทางขึ้นไปสำรวจอีกครั้งเพื่อดูความพร้อมในการจัดทัวร์

            ปลายปีเดียวกัน กลุ่มทัวร์จากสโมสรเพื่อนเดินทางเป็นกลุ่มแรกที่เดินทางขึ้นไปท่องเที่ยวของดอยเชียงดาว และนับจากนั้นเป็นต้นมา "ดอยหลวงเชียงดาว" จึงกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวระดับประเทศพร้อมกับมีกลุ่มคนตามขึ้นไปเที่ยวอีกอย่างหนึ่งในช่วงเวลาถัดจากนั้นมา ซึ่งอาจกล่าวได้ว่าดอยเชียงดาวเริ่มเปิดให้นักท่องเที่ยวเดินทางขึ้นไปชื่นชมความงดงามอย่างเป็นทางการราวปี พ.ศ. 2525 แต่ปราศจากการดูแลและการจัดการที่ดีพอ

            และผลกระทบที่เกิดขึ้นแก่ดอยหลวงก็คือ ขยะที่ถูกทิ้งไว้ระหว่างทาง ต้นไม้บางชนิดถูกนักท่องเที่ยวนำกลับมา ยังมพักต้องพูดถึงส่ำสัตว์อีกหลายชนิดที่ตื่นผู้คนและพากันหลบหนีเข้าไปอยู่ในป่าลึก โดยเฉพาะผีเสื้อสมิงเชียงดาวที่พบเพียงแห่งเดียวในโลก จนขณะนี้ยังไม่มีหลักฐานยืนยันแน่ชัดว่ายังหลงเหลืออยุ่หรือสูญพันธุ์ไปจากโลกนี้แล้ว

            จึงนับได้ว่าช่วงเวลาดังกล่าวเป็นช่วงที่ดอยหลวงถูกใช้งานมากที่สุด จนกระทั่งปี 2530 นายอำเภอเชียงดาวในสมัยนั้น ได้จัดคาราวานขึ้นดอยหลวงเชียงดาว โดยมีนักท่องเที่ยวไม่น้องกว่าพันคนเข้าร่วมกิจกรรมดังกล่าว

            สถานการณ์ดังกล่าวส่งผลกระทบมาอย่างต่อเนื่องและยาวนาน มีกลุ่มอาชีพตั้งขึ้นมามากมายหลายกลุ่มเพื่อรองรับการท่องเที่ยวโดยเฉพาะกลุ่มมัคคุเทศ และลูกหาบที่ขาดประสบการณ์ และความรู้ในการจัดการ การท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์… ทรัพยากรธรรมชาติจึงถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการท่องเที่ยวโดยมิได้คำนึงถึงความยั่งยืน

            โครงการวิจัยที่เกิดขึ้น ภายใต้การนำของ วารินทร์ วรินทรเวช ยังอยู่ในช่วงแรกของการทำงานเพราะฉะนั้นกิจกรรมส่วนใหญ่จึงเป็นเรื่องของการทำความเข้าใจกับชุมชน ประโยชน์ที่ชุมชนจะได้รับจากการทำวิจัย ซึ่งนักวิจัยอธิบายว่า งานวิจัยลักษณะนี้เน้นเรื่องการมีส่วนร่วมจากชุมชน โดยกระบวนการทำงานที่ชุมชนของพื้นที่จะต้องเข้ามาร่วมกันคิด และวางแผนกิจกรรม

            "ชาวบ้านจะเข้ามามีส่วนร่วมในทุก ๆ กระบวนการ ทั้งการสำรวจศักยภาพของพื้นที่ว่าสามารถจัดการท่องเที่ยวได้ในลักษณะใดบ้าง ตลอดจนดูเรื่องของคติความเชื่อต่าง ๆ เรื่องภูมิปัญญาของชาวบ้าน สำรวจดูว่าเคยมีการจัดการท่องเที่ยวในพื้นที่ใดลักษณะไหนบ้าง เคยมีหน่วยงานไหนเข้ามาจัดการและชาวบ้านคิดกันอย่างไร ดูเรื่องนโยบายของภาครัฐที่เข้ามาตั้งแต่อดีตว่ามันเป็นอย่างไรบ้าง และชาวบ้านมีวิธีการปรับตัวกับสิ่งเหล่านี้เข้าไปอย่างไร ซึ่งข้อมูลต่าง ๆเหล่านั้นจะนำมาใช้เป็นแนวทางในการทำงาน หรืออาจจะทำเป็นหลักสูตรท้องถิ่นในชุมชนว่าถ้าต่อไปกลุ่มของคนนำทาง กลุ่มลุกหาบ หรือชาวบ้านจะจัดการท่องเที่ยวเพื่อการอนุรักษ์สำหรับชุมชนที่อาศัยอยู่บริเวณดอยเชียงดาวในอนาคต"

            ทีมวิจัยในโครงการดังกล่าวจึงประกอบด้วยกลุ่มคนที่เกี่ยวข้องหลายส่วน ไม่ว่าจะเป็นชาวบ้านที่อาศัยอยู่โดยรอบดอยหลวง กลุ่มมัคคุเทศท้องถิ่น สมาชิกอบต. รวมถึงกลุ่มลูกหาบ

            "เมื่อก่อนการท่องเที่ยวบนดอยหลวงไม่ได้เป็นรูปแบบที่ดี การขึ้นดอยต้องไปขออนุญาติจากเขตฯและทำเรื่องขอเข้าไปใช้สถานที่ ส่วนเรื่องการท่องเที่ยว ต่างคนก็ต่างทำ จะขึ้นไปอย่างไร นอนที่ไหน หุงหาอาหารกันอย่างไร…ที่ผ่านมาไม่ได้ตระหนักถึงคุณค่าของทรัพยากรที่มีอยู่ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า อาจเป็นเพราะที่ผ่านมาชาวบ้านไม่เข้าใจดีพอว่าการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์นั้นมีรูปแบบอย่างไร … " ปรีชา จักษุ หนึ่งในทีมวิจัยและประธานประชาคม หมู่ 5 บ้านถ้ำเชียงดาว ซึ่งเป็นหมู่บ้านที่อยู่ตัดกับเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยหลวงเชียงดาว


            การวิจัยช่วยให้ทีมชาวบ้านได้มานั่งพูดคุย ระดมความคิด ซึ่งผลจากการร่วมพูดคุยกันประมาณ 4 -5 ครั้ง ประธานประชาคมบอกว่า ได้ผลออกมาในระดับหนึ่ง โดยเฉพาะสิ่งที่เห็นได้ชัดคือคือกลุ่มผู้ประกอบการ ผู้นำทาง หรือแม้แต่ลูกหาบที่เป็นคนในพื้นที่ได้ตระหนักถึงความสำคัญของดอยหลวงเชียงดาวมากกว่าที่ผ่านมา

            "เราตระหนักว่าหากธรรมชาติที่งองามบนดอยหลวงหมดไป เราจะขายอะไร เพราะที่ผ่านมาเราเอาความงามของดอยหลวงไปขายแก่นักท่องเที่ยว…ความตระหนักที่เกิดขึ้นคือการลดการตัดฟืนในป่าเพื่อหุงหาอาหาร แต่เราจะแบกก๊าซ หรือขนถ่านขึ้นไปแทนการตัดไม้ในป่า อีกประการหนึ่งคือเรื่องของขยะ เราจัดเก็บขยะอย่างดีบนดอย และนำกลับมาทิ้งข้างล่าง เพื่อไม่ให้เกิดผลกระทบต่อระบบนิเวศบนดอยหลวง…"

            "…ผมมองว่าถ้าไม่มีการทำวิจัย ชาวบ้านก็จะอยู่กันแบบหลักลอย…หลักลอยในความหมายของผมคือชาวบ้านไม่เข้าใจการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ว่า การท่องเที่ยวต้องอนุรักษ์ต้องทำอะไรบ้างซึ่งไม่ใช่แค่การเก็บขยะ แต่มันรวมไปถึง ต้นไม้ ต้นน้ำลำธาร และสัตว์ป่า…" ปรีชา กล่าวทิ้งท้าย

บอกเล่าเรื่องราวโดย กองบรรณาธิการ
http://www.thainews70.com, e-mail : editor@thainews70.com